Алтын Астық

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 406-бабына сәйкес, сатып алу-сату шарты бойынша бір тарап мүлікті екінші Тарапқа меншікке, шаруашылық жүргізуге немесе жедел басқаруға беруге міндеттенеді, ал Сатып алушы бұл мүлікті қабылдауға және ол үшін белгілі бір ақшалай соманы төлеуге міндеттенеді.

          Сыйлық сертификаты жағдайында тұтынушы енгізген ақша алдын-ала төлем болып табылады, яғни тауарды болашақта сатып алуға аванс ретінде береді.

Алайда, сатып алу-сату шартының жасалмағаны, сатушы мен сатып алушы сатып алу-сату қатынастарына әлі кірмеген, өйткені Тараптар арасында оның маңызды шарты – тауар туралы келісім жоқ (ҚР АК 393-бабының 1-тармағы).

“Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы” ҚР Заңының 28-бабының 1, 4-тармақтарына сәйкес сатушы (дайындаушы, Орындаушы) сатушының (дайындаушының, Орындаушының) жұмыс режимін ескере отырып, тұтынушыға қолайлы уақытта тиісті сападағы тауарды (жұмысты, көрсетілетін қызметті) еркін таңдауды қамтамасыз етуге міндетті. Тұтынушыны өзіне қажет емес мөлшерде және (немесе) ассортиментте тауар (жұмыс, қызмет) сатып алуға мәжбүрлеуге тыйым салынады. Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларды қоспағанда, тауарды (жұмысты, көрсетілетін қызметті) таңдау кезінде қандай да бір артықшылықтарды, тікелей немесе жанама шектеулерді белгілеуге жол берілмейді. Яғни, заң сатушыға тауарды сатып алуда тұтынушыларға қандай да бір шектеулер қоюға тыйым салады. Төлем жасалғандықтан және тұтынушы сатушыдан тауарды таңдау құқығын сатуды талап етуге құқылы.

Көрсетілген Заңның 42-4-бабына сәйкес құқықтары мен заңды мүдделері бұзылған тұтынушы сатушыға (дайындаушыға, Орындаушыға) құқықтар мен заңды мүдделердің бұзылуын жою туралы шағыммен жүгінуге құқылы. Егер сатушы тұтынушының шағымын алған күннен бастап күнтізбелік он күн ішінде жазбаша жауап бермесе, онда сіз тұтынушылардың құқықтарын қорғау саласындағы функцияларды жүзеге асыратын тиісті мемлекеттік органдарға немесе сотқа талап арызбен жүгіне аласыз.

Әйтпесе, АК-нің 953-бабы сатушыға қолданылады: заңнамада немесе мәміледе белгіленген негіздерсіз мүлікті басқа адамның есебінен сатып алған немесе сақтаған (негізсіз байытылған) адам негізсіз сатып алынған немесе жинақталған мүлікті соңғысына қайтаруға міндетті.

Если в подарочном сертификате на приобретения подарка истек срок действия,  имеет ли потребитель  потребовать от продавца использовать его?

Согласно статье 406 Гражданского кодекса Республики Казахстан, по договору купли-продажи одна сторона обязуется передать имущество в собственность, хозяйственное ведение или оперативное управление другой стороне, а покупатель обязуется принять это имущество и уплатить за него определенную денежную сумму. 

В случае же с подарочным сертификатом деньги, которые внес потребитель, являются предоплатой, то есть авансированием будущей покупки товара. 

Однако сам договор купли-продажи еще не заключен, продавец и покупатель еще не вступили в отношения по купле-продаже, поскольку между сторонами отсутствует соглашение о его существенном условии – товаре (пункт 1 ст. 393 ГК РК).   

В соответствии с пунктами 1, 4 ст. 28 Закона РК «О защите прав потребителей», продавец (изготовитель, исполнитель) обязан обеспечить потребителю свободный выбор товара (работы, услуги) надлежащего качества в удобное для потребителя время с учетом режима работы продавца (изготовителя, исполнителя). Запрещается принуждать потребителя приобретать товар (работу, услугу) в ненужном ему количестве и (или) ассортименте. Установление каких-либо преимуществ, прямых или косвенных ограничений при выборе товара (работы, услуги) не допускается, за исключением случаев, предусмотренных законами Республики Казахстан.

То есть Закон запрещает продавцу устанавливать какие-либо ограничения для потребителей в приобретении товара. И так как платеж был осуществлен, и потребитель имеет право требовать от продавца реализации своих прав на выбор товара.

Согласно ст. 42-4 указанного Закона, потребитель, права и законные интересы которого нарушены, вправе обратиться к продавцу (изготовителю, исполнителю) с претензией об устранении нарушений прав и законных интересов. Если же продавец в течение десяти календарных дней со дня получения претензии потребителя продавец не представил письменный ответ, то Вы можете обратиться в соответственные государственные органы, осуществляющие функции в сфере защиты прав потребителей или с иском в суд.

В ином случае к продавцу будет применяться статья 953 ГК: лицо, которое без установленных законодательством или сделкой оснований приобрело или сберегло имущество (неосновательно обогатилось) за счет другого лица, обязано возвратить последнему неосновательно приобретенное или сбереженное имущество.

Келісілді                                                                 

Басшы                                                                                             Е.Әубәкіров

Согласно подпункту 4) пункта 1 статьи 1 Закона Республики Казахстан «О защите прав потребителей» (далее-Закон) недостатком является несоответствие товара (работы, услуги) обязательным требованиям технических регламентов, нормативных документов по стандартизации, условиям договора, а также информации о товаре (работе, услуге), предоставленной продавцом (изготовителем, исполнителем).

Товар – это продукт (продукция) деятельности изготовителя (исполнителя), предназначенный для личного, семейного, домашнего или иного использования, не связанного с предпринимательской деятельностью. (подпункт 11) статьи 1 Закона).

При этом качество товара (работы, услуги) – совокупность характеристик товара (работы, услуги), относящихся к его способности удовлетворить потребности потребителя.( подпункт 13) статьи 1 указанного Закона). Таким образом, некачественный товар – это товар не соответствующий по своим свойствам, по принятым нормам и стандартам товар ненадлежащего качества, который потребитель не может использовать в полной мере по прямому назначению во время эксплуатации. Соответственно некачественный товар является товаром, который не способен полностью или частично выполнять функции, для которых он предназначен.

САПАСЫЗ ТАУАР ДЕГЕНІМІЗ НЕ?

“Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы” Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан әрі-Заң) 1-бабы 1-тармағының 4) тармақшасына сәйкес тауардың (жұмыстың, көрсетілетін қызметтің) техникалық регламенттердің, стандарттау жөніндегі нормативтік құжаттардың, шарт талаптарының міндетті талаптарына, сондай-ақ сатушы (дайындаушы) ұсынған тауар (жұмыс, көрсетілетін қызмет) туралы ақпаратқа сәйкес келмеуі кемшілік болып табылады. Орындаушы).

Тауар-бұл өндірушінің (орындаушының) жеке, отбасылық, тұрмыстық немесе кәсіпкерлік қызметпен байланысты емес өзге де пайдалануға арналған қызметінің өнімі (өнімі). (Заңның 1-бабының 11) тармақшасы).

Бұл ретте тауардың (жұмыстың, көрсетілетін қызметтің) сапасы – тұтынушының қажеттіліктерін қанағаттандыру қабілетіне жататын тауар (жұмыс, көрсетілетін қызмет) сипаттамаларының жиынтығы.(көрсетілген Заңның 1-бабының 13) тармақшасы). Осылайша, сапасыз тауар-бұл өзінің қасиеттері бойынша, қабылданған нормалар мен стандарттарға сәйкес келмейтін, тұтынушы пайдалану кезінде тікелей мақсаты бойынша толық пайдалана алмайтын сапасыз тауар. Тиісінше, сапасыз тауар-бұл өзіне арналған функцияларды толық немесе ішінара орындай алмайтын тауар.

«Қазақстан РеспубликасыСауда және интеграция Министрлігінің Ақмола облысы бойынша сауда және тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаменті» РММ тұрақты негізде тұтынушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың тиімді жүйесін қамтамасыз ету бойынша жұмыс жүргізуде.

Сонымен, Департамент тұрақты негізде тұтынушыларға өздерінің құқықтары мен сатушылардың заңды мүдделері мен міндеттері туралы түсініктемелер мен кеңестер берумен қатар, қоғамдық бірлестіктермен бірлесіп дөңгелек үстелдер, акциялар, семинарлар, брифингтер, жергілікті телеарналарда сөз сөйлеулер, әлеуметтік желілерде Жарияланымдар өткізеді, сатушыларға сауда қызметі туралы заңнаманың сақталуы туралы жадынамалар таратылады.

Сауда және тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаменті бірінші жартыжылдықта сауда саласында 234 кәсіпкерлік субъектісіне ескерту түрінде әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына шекті үстемеақының 15% – превыш асқаны үшін әкімшілік сипаттағы шараларды қолданды, 578,0 мың теңге сомасына 26 айыппұл салынды. Тұтынушылардың құқықтарын қорғау саласында кәсіпкерлік субъектілеріне шағымға жауап бермегені және тұтынушылар бұрышының жоқтығы үшін 30 ескерту және 1 айыппұл салынды.

Ағымдағы жылы Департамент атына 303 өтініш келіп түсті, оның ішінде көбінесе салаларда бұзылады:

1. Бөлшек сауда және шағымдардың жалпы санының 60% құрайды,
2. Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық қызметтіде -11 %
3. туристік қызметтінде -8 %,
4. қоғамдық тамақтандыру саласында-5%.

Сонымен, автосалондардың сапасыз автомобильдерді сату жағдайлары жиілеп кетті. Сипаттамаға сәйкес келмейтін массаж шапандарын сату жағдайлары жалғасуда. Департаментке жүгінген кезде тұтынушыларға жыл басынан бері 30,2 млн. теңге сомасына ақшалай қаражатты қайтаруға көмек көрсетілді.

Қауіпті және сапасыз өнімді анықтауға қатысты ахуалдық штабтың бірлескен жұмысының нәтижелері бойынша импорттық өнімнің 23 түрі зерттелді. Өнімнің 14 түрі бойынша өнімнің санитарлық-эпидемиологиялық талаптарға және таңбалауға сәйкес келмеуі ретінде бұзушылықтар анықталды.

Кәсіпкерліктің төрт субъектісіне қатысты 30 АЕК мөлшерінде айыппұл түріндегі әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы хаттама жасалды және оларды бұзушылықтарды жою туралы нұсқама енгізілді.

Департамент бизнес субъектілеріне сауда және тұтынушылардың құқықтарын қорғау саласындағы талаптарды, қолданыстағы заңнаманы сақтау қажеттігін еске салады, оның ішінде:

– сауда үстемесі өндірушінің сату бағасынан немесе көтерме жеткізушінің сатып алу бағасынан 15% аспайды;

– сатылатын тауарларға баға белгілерінің болуы;

– 14 күн ішінде тауарды тұтынушыға қайтару және айырбастау;

– тауар (жұмыс, қызмет)туралы ақпарат;

– «тұтынушы бұрышының» болуы;

– күнтізбелік он күн ішінде тұтынушының шағымына жауап.

Құрметті тұтынушылар, бизнес субъектілерінің бұзушылық фактілері бойынша 50-29-89 «жедел желі» телефоны арқылы, интеграцияланған жүйелер арқылы хабарласыңыз e-tutynushy.kz, растайтын фактілер қосымшасы бар E-otinish: фото, видео-фиксация, чек.

Департаментом торговли и защиты прав потребителей на постоянной основе ведется работа по обеспечению эффективной системы защиты прав и законных интересов потребителей.

Так, Департамент на постоянной основе помимо дачи разъяснений и консультаций потребителям о своих правах и законных интересов и обязанностях продавцов, совместно с общественными объединениями  проводят круглые столы, акции, семинары, брифинги, выступления на местных телеканалах, публикаций в социальных сетях, производится раздачи памяток продавцам о соблюдении законодательства о торговой деятельности.

 Вместе с тем, нарушения имеют место. Так, Департаментом торговли и защиты прав потребителей за первое полугодие в целом применены меры административного характера в сфере торговли за превышение 15 % пороговой надбавки на социально значимые продовольственные товары в виде предупреждения к 234 субъектам предпринимательства, наложены 26 штрафов на сумму 578,0 тыс. тенге. В сфере защиты прав потребителей за не предоставления ответа на претензию и отсутствия уголка потребителей субъектам предпринимательства внесено                          30 предупреждения и 1 штраф.

За текущий год в адрес Департамента поступило 303  обращений, из них чаще всего нарушаются в сферах:

розничной торговли и составляет 60 % от общего числа жалоб,

услуги ЖКХ– 11 %,

туристические услуги – 8 %,

общественного питания-5%.

Так, участились случай продажи автосалонами ненадлежащего качества автомобилей. Продолжаются случаи продажи массажных накидок, не соответствующие описанию. При обращении в Департамент потребителям с начало года оказана помощь в возврате денежных средств на сумму 30,2 млн. тенге.

Касательно выявления небезопасной и некачественной продукции по результатам совместной работы Ситуационного штаба исследовано 37 вида импортной продукции. По 25  видам продукции выявлены нарушения как несоответствие продукции санитарно-эпидемиологическим требованиям и маркировке.

В отношении восьми субъектов предпринимательства составлены протокола об административных правонарушениях в виде штрафа в размере 30 МРП, и внесены  предписания об их устранений нарушений.

Департамент напоминает субъектам бизнеса о необходимости соблюдения требований, действующего законодательства в сфере торговли и защиты прав потребителей в том числе:

– торговая надбавка не более 15 % от отпускной цены производителя или закупочной цены оптового поставщика;

-наличие ценников на реализуемые товары;

-возврат и обмен товара потребителю в течении 14 дней;

-информация о товаре (работе, услуге);

-наличие «уголка потребителя»;

-ответ на претензию потребителя в течение десяти календарных дней.

Уважаемые граждане, по имеющимся фактам нарушений субъектами бизнеса обращайтесь по телефону «горячей линии» 50-29-89, через интегрированные системы e-tutynushy.kz, e-оtinish с приложением подтверждающих фактов: фото, видео-фиксация, чек.

      В адрес Департамента торговли и защиты прав потребителей МТИ Республики Казахстан по Акмолинской области  (далее -Департамент)  поступают обращения, касательно продажи Автосалонами города Кокшетау некачественных автомобилей.

          Суть одного из обращения, поступившего на «горячую линию» по телефону 8(716-2) 50-29-89 Департамента такова, потребитель приобрел новый автомобиль в одном из Автосалонов города Кокшетау. Оплатив, стоимость автомобиля 9 120 тыс. тенге, но при  выдаче автомобиля  с салона обнаружил дефект на бампере. Потребитель отказался от предложенных условий автосалона и попросил вернуть денежные средства. При этом, Автосалон попросил потребителя подождать новую  деталь и подписать акт выдачи. 

В свою очередь Департамент в рамках своей компетенции проинформировал о следующем:

Согласно ст.406 Гражданского кодекса (Особенная часть) Республики Казахстан № 409-I от 1 июля 1999 года (далее – «ГК РК»), по договору купли-продажи одна сторона (продавец) обязуется передать имущество (товар) в собственность, хозяйственное ведение или оперативное управление другой стороне (покупателю), а покупатель обязуется принять это имущество (товар) и уплатить за него определенную денежную сумму (цену). Таким образом, автосалон обязуется передать товар потребителю, а потребитель обязуется принять товар и выплатить его стоимость.

Вместе с тем,  потребитель оплатил, но обнаружил дефект на бампере и, соответственно согласно п.1 ст.422 ГК РК, продавец обязан передать покупателю товар, качество которого соответствует договору.

Кроме того, согласно  ст.455 ГК РК, покупатель, которому продан товар ненадлежащего качества, если его недостатки не были оговорены продавцом, вправе осуществить действия, предусмотренные ст.428 п.1 ГК РК и статьей 15 Законом Республики Казахстан «О защите прав потребителей»:

1.соразмерного уменьшения покупной цены;

2.безвозмездного устранения недостатков товара в разумный срок;

3.возмещения своих расходов на устранение недостатков товара;

4.замены товара ненадлежащего качества на товар, соответствующий договору;

5.отказа от исполнения договора и возврата уплаченной за товар денежной суммы.

Таким образом, потребитель вправе потребовать замены товара или отказа от исполнения договора.

Сотрудником Департамента оказана помощь в составлении претензии в адрес Автосалона.

          В результате Автосалоном возвращена сумма за автомобиль в полном объеме.

Уважаемый потребитель! В случае неудовлетворения Вашего требования Автосалонами, Вам следует подать обращение (жалобу) в Департамент торговли и защиты прав потребителей МТИ Республики Казахстан  по Акмолинской области в обращении нужно указать Вашу контактную информацию и суть нарушения Ваших прав.

    Согласовано Руководитель                                                              Е. Аубакиров

      Автосалон өз міндеттемелерін тиісінше орындамаған жағдайда жауапты бола ма?

    Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігінің Ақмола облысы бойынша сауда және тұтынушылардың құқықтарын қорғау Департаментінің (бұдан әрі-Департамент) атына Көкшетау қаласының автосалондарының сапасыз автомобильдерді сатуына қатысты өтініштер келіп түседі.

      Департаменттің 8(716-2) 50-29-89 телефоны бойынша «жедел желіге» келіп түскен өтініштердің бірінің мәні мынада, тұтынушы Көкшетау қаласының автосалондарының бірінен жаңа автокөлік сатып алды. Төлегеннен кейін автокөліктің құны 9 120 мың теңге, автокөлікті салоннан беру кезінде бамперде ақау табылды. Тұтынушы автосалонның ұсынылған шарттарынан бас тартып, ақшаны қайтаруды сұрады. Бұл ретте Автосалон тұтынушыдан жаңа бөлшекті күтіп, беру актісіне қол қоюын сұрады.

       Өз кезегінде Департамент өз құзыреті шеңберінде келесі хабардар етті:

       Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 1 шілдедегі № 409-I Азаматтық кодексінің (Ерекше бөлігі) 406 – бабына сәйкес (бұдан әрі-“ҚР АК”) сатып алу-сату шарты бойынша бір Тарап (сатушы) мүлікті (тауарды) екінші Тарапқа (сатып алушыға) меншікке, шаруашылық жүргізуге немесе жедел басқаруға беруге міндеттенеді, ал сатып алушы осы мүлікті (тауарды) қабылдауға және ол үшін белгілі бір ақшалай соманы (бағаны) төлеуге міндеттенеді. Осылайша, автосалон тауарды тұтынушыға беруге міндеттенеді, ал тұтынушы тауарды қабылдауға және оның құнын төлеуге міндеттенеді.  

      Сонымен қатар, тұтынушы төледі, бірақ бамперде ақау тапты және сәйкесінше ҚР АК 422-бабының 1-тармағына сәйкес сатушы сатып алушыға сапасы Шартқа сәйкес келетін тауарды беруге міндетті.

   Бұдан басқа, ҚР АК 455-бабына сәйкес сапасыз тауар сатылған сатып алушы, егер оның кемшіліктерін сатушы ескертпесе, ҚР АК 1-тармағының 428-бабында және «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Қазақстан Республикасының Заңының 15-бабында көзделген әрекеттерді жүзеге асыруға құқылы:

1. сатып алу бағасының пропорционалды төмендеуі;

2. ақылға қонымды мерзімде тауардың кемшіліктерін өтеусіз жою;

3. тауардың кемшіліктерін жоюға жұмсалған шығындарын өтеу;

4. сапасыз тауарды Шартқа сәйкес келетін тауарға ауыстыру;

5. шартты орындаудан бас тарту және тауар үшін төленген ақшалай соманы қайтару.

        Осылайша, тұтынушы тауарды ауыстыруды немесе шартты орындаудан бас тартуды талап етуге құқылы.

       Департамент қызметкері автосалонға шағым жасауға көмек көрсетті.

       Нәтижесінде автосалон автомобиль үшін соманы толық көлемде қайтарып берді.

      Құрметті тұтынушы! Автосалондар Сіздің талабыңызды қанағаттандырмаған жағдайда, Сіз Қазақстан Республикасының Сауда және интеграция министрлігінің Ақмола облысы бойынша сауда және тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаментіне өтініш (шағым) беруіңіз керек, өтініште Сіздің байланыс ақпаратыңызды және сіздің құқықтарыңызды бұзудың мәнін көрсету қажет.

   Келісілді Басшы                                                                                  Е. Әбәкіров

АЭС тақырыбы күн тәртібіне енгелі жұртшылық бұл тақырыпқа елеңдеп жүр. Энергетика қауіпсіздігі мәселесінде таңдау, әрине, байыпты болуы керек. Таяуда «Ұлттық ядролық орталықтың» бас директоры Ерлан БатырбековтІ сұхбатқа тартып, отандық ядролық физика мен АЭС-ке қатысты бірқатар сұрақ қойған едік.

Нұрбай ЖОЛШЫБАЙҰЛЫ

– Ядролық физика сала­сын­­дағы отандық ғалым­дар­дың еңбегі мен ғылыми жетіс­тігі көп ескеріле бермейді. Отан­дық ядролық сала ға­лым­дары мен мамандардың жа­һан­дық өлшеміне сай білімі мен құзы­ре­ті қандай деңгейде?

– Қоғамдық тыңдауда сындарлы диалог болды. Біз жеткен жетістіктеріміз туралы әңгі­ме­ледік, талқыладық, барлық сұ­рақ­қа жауап бердік, қазір бұл жұмысты жалғастырып жатырмыз. Жалпы алғанда, пікіріміз назардан тыс қалған емес. Ал кейбіреулер үшін елімізде атом энергетикасы саласында әлем­дік қоғамдастық мойындаған осындай ауқымды, елеулі ғылы­ми жетістіктердің бар екені жаңалық болып отыр. Бұл жерде ғалымдарға деген сенімсіздіктен гөрі азаматтардың хабарсыздығы басымырақ дер едім.

Ұлттық ядролық орталықтың жетістіктері туралы айтар бол­сақ, бүгінде атом энергетикасын дамыту саласында үлкен жұмыс атқардық, оны әрі қарай жалғастыра береміз. Біздің кә­сіпорын қазіргі заманғы атом энергетикасының қауіпсіздік мәсе­л­елеріне ерекше назар аударады. Басты құзыретіміздің бірі – келешекте және қазір пайдаланылатын ядролық энергетикалық реакторлар қауіпсіздігін арттыру бойынша барлық дерлік әлемдік атом-энергетикалық технология­ларды әзірлеушілермен, өнім берушілермен жүргізіліп жатқан нақты жұмыстар.

– Бүгінде еліміздің бірегей экс­пери­менттік базасы қалып­тасып болды ма?

– Иә, солай деп айтуға негіз бар. Оған қоса білікті персоналы және атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану саласындағы күрделі ғылыми-қолданбалы міндеттерді шешу тәжірибесі де әбден жетілді. Бұлар атом энергетикасы саласында жұмыс істейтін шетелдік әріптестер тарапынан бірлескен зерттеу жүргізуге үлкен қызығушылық туғызады. Сонымен қатар елі­мізге ғылымның алдыңғы шебін­де тұруға мүмкіндік береді.

Біз жылу нейтрондарындағы жеңіл сулы ядролық реактор­лар­дағы ауыр апаттарды бас­қару рәсімін жетілдіруде біре­гей зерттеулер кешенін сәтті өткіздік. Олардың үлесі әлемде қазір қолданылатын барлық реактор түрінің 80%-дан астамын құрайды. Біз жапондық серік­тестеріміз – «Toshiba Corporation» және «Marubeni Utility Services» компанияларымен бір­лесіп бірнеше ірі ғылыми-зерт­теу жобасын жүзеге асырдық. Осы зерттеулердің нәтижелері Жапо­ния­ның атом электр стансаларында нақты қолданыс тапты.

Зерттеулерімізде сұйық металл жылу тасығышы бар шап­шаң нейтрондардағы перс­пек­тивалық IV буын реак­то­рының қауіпсіздігі бойынша жұмыстар ерекше орын алады. Жапонияның атом энергетикасы агенттігінің тапсырысы бойынша көпжылдық «EAGLE» зерттеу бағдарламасы жүзеге асырылып келе жатыр. Алынған бірегей эксперименттік деректер болашақ ядролық реакторлардың актив аймағы балқып, ауыр апат туын­да­ған жағдайда апат салдарын азайтуға бағытталған техникалық шешім­дер­ді негіздеуге арқау болды.

Францияның атомдық және балама энергиялар жөніндегі комиссариатымен (CEA) «SAIGA» жобасы бойынша бірлескен зерттеу жұмыстарын жүргізіп жатырмыз. Оның мақсаты – жобаланып жатқан шапшаң нейтрондардағы IV буын «ASTRID» реакторында жылу тасымал­дағыш шығынымен бол­ған апат кезіндегі реактордың отын жинағының жай-күйін зерделеу.

Сонымен қатар шапшаң ней­трондардағы ресейлік жаңа БРЕСТ-ОД-300 реакторының ин­но­вациялық аралас нитрид­ті уран-плутоний отынын (АНУП) реакторлық сынау бағ­дарламасын сәтті орындап шықтық. Қазіргі уақытта елі­міз­де АЭС салуға да­йындалуға іс жүзінде ғылыми-техникалық қолдау көрсетіп жатырмыз. Негізгі қатысушылардың бірі болып саналатын біздің кәсіпорын бұл бағытта үлкен көлемді жұ­мыс пен зерттеу жүргізді.

Айта кету керек, қазіргі за­ман­ғы атомдық және термо­­яд­ролық энергетикалық техно­ло­гиялардың қауіпсіздігін дамыту мен арттыруға бағыт­тал­ған жұмыстарымыз бен жетіс­тіктеріміз жоғары мем­лекеттік марапатқа ие болды. 2023 жылы «Ұлттық ядролық орта­лы­­ғы» ғалымдарының ұжымына «Қа­зақстан Республикасының атом-энергетика саласын құруға және көміртегі бейтараптығына қол жеткізу стратегиясын іске асыруға арналған әлемдік дең­гей­дегі зерттеулер мен әзірле­мелер» атты жұмысына әл-Фараби атындағы ғылым мен тех­ника саласындағы Мемлекеттік сыйлығы берілді.

– «Ұлттық ядролық орталық» сұйық металл салқындатқышы бар шапшаң нейтрондардағы перспективалық IV буын реак­тор­ларының қауіпсіздігі бо­йынша үлкен жұмыс ат­қар­ды. Осы туралы кеңірек айтып беріңізші.

– Төртінші буын реакторлары, атап айтқанда, шапшаң нейтрондардағы реакторлар. Ол болашақта атом энергетикасын дамытудың болашағы зор бағыты болып саналады.

Олардың қолданыста жүрген ядролық реакторлардан айыр­ма­шылығы – реактордан жылуды әкету үшін су емес, натрий немесе қорғасын сияқты сұйық металл қолданылады. Бұл реактор жасауды дамытудың салыс­тырмалы түрде жаңа бағыты болғандықтан, оның сенімділігі мен қауіпсіздігін растайтын үлкен көлемді ғылыми зерттеу қажет. «Ұлттық ядролық орталық» реактор отынын сал­қындату жағдайы бұзылып, нәтижесінде, оның балқып кетуі мүмкін ауыр апат кезінде осындай реакторлардың қауіпсіздігін арт­тыруға бағытталған зерттеу­лерді сәтті жүргізіп келеді.

Бұл – ықтималдылығы өте төмен жағдай. Соған қарамастан техни­ка­лық шараларды әзірлеуге мүм­­кіндік беретін жан-жақты тал­дау жүргізуге міндеттіміз. Бұл мұндай апат болған кезде қандай да бір ауыр салдарға, мысалы, радиоактивтіліктің қорғаныс тосқауылынан тыс шығуына жол бермейді. Осылайша, мұндай талдау жүргізілген кезде апаттың бүкіл барысы шартты түрде уақыт фазаларына бөлінеді. Сөйтіп, олардың әрбірінде белгілі бір параметрлерді зерттеуге ерекше назар аударылады.

– Ол фазалардың әрбірінде болатын үдерістер мен ықти­мал нәтижелер туралы да айтып өтсеңіз?

– Мәселен, апаттың бастап­қы саты­сында отынның жылу пара­метрлері және реакторда орнатылған, ураннан жасалған отын таблеткаларының баға­на­ла­ры орналастырылған герметиктелген болат түтіктер түріндегі отын элементтерінің қашан және қай жерде герметиксізденуі басталады деген сұрақ маңызды. Келесі фазада отын элементтері гер­метиксізденіп, отынның жоғары температурасы әсерінен балқи бастағанда, балқыманың жылу тасымалдағышпен (сұйық металмен) және актив аймақтың басқа да болат конструкцияларымен өзара әрекеттесу үде­рістері зерттелуге тиіс. Бұл жылу тасымалдағыштың қан­ша­лықты тез қайнап, буланатынын, реакторда қандай қосым­ша қысым болатынын, отын балқымасының қай кезде сал­қын­датусыз қалатынын, оның реак­тор конструкциясымен қалай әре­кет­тесетінін түсіну үшін керек.

Шартты түрдегі үшінші фаза – реактордың болат корпусының ішінде ауырлық күшінің немесе пайда болған қысымның әсерінен актив аймақ материалдарының балқымасы қозғала бастайтын фаза. Бұл кезде реактор кор­пу­сы­ның бүтіндігін сақтап қалу мақ­сатында және материалдың осы қорғаныс тосқауылынан тыс шығып кетуіне жол бермеу үшін пайда болған балқыманың үлкен массасын бөліктерге бөлуге, осылайша оның реактор корпусына әсерін азайтуға мүмкіндік беретін арнайы арналарды қарастыруға болады.

Ең соңғысы – отын балқы­масын сал­қындату фазасы. Бал­қыма са­лыс­тырмалы түрде ұсақ бөлік­­терге бөлінген кезде реактор корпусындағы отынмен салыс­тырғанда едәуір төмен тем­пе­ра­ту­радағы жылу тасымал­дағыш балқыманы салқындата бастайды, бұл оны қатайтып, жағдай тұрақтана бастайды.

Зерттеу реакторларында немесе арнайы реактордан тыс стендтерде жүргізетін экспери­мент­тердің әрқайсысында әдет­те апаттың жеке фазалары немесе олардың комбинациялары зерттеледі. Біз төтенше жағ­дай­дың дамуы барысында болатын оқиғаны суреттеп береміз. Әрі қарай алынған деректерді талдап, оның негізінде ауыр апаттың салдарын жеңілдетуге мүмкіндік беретін техникалық шешімдерді әзірлейміз. Ал бұл техникалық шешімдер ең қауіпсіз IV буын реак­торларын жасау кезінде қол­данылады.

Әңгімелескен –

 Нұрбай ЖОЛШЫБАЙҰЛЫ,

«Egemen Qazaqstan»