https://24.kz/kz/telepoject/sarapshy-pikiri/item/670893-atom-elektr-stansasyny-auipsizdigi

Рас, АЭС тақырыбы еліміздегі ең өзекті әрі халық арасында қызу талқыланатын тақырыптардың бірі. Қазақстанда атом электр стансасын салу жоспары қоғамда, әсіресе қауіпсіздік пен экологиялық мәселелерге қатысты үлкен наразылық тудырды. Сала мамандары қазіргі үшінші буындағы атом электр стансалары сенімді қауіпсіздік жүйелерімен жабдықталғанын және оларды салқындату үшін су шығыны белгіленген нормалардан аспайтынын атап өтті.

«УРАН САТУДАН БІРІНШІ
ОРЫНДАМЫЗ, БІРАҚ ӨЗІМІЗДІҢ
РЕАКТОРЫМЫЗ ЖОҚ»

«Қазақстанның энергетикалық аспектілері» орталығының директоры Алмаз Әбілдаевтың айтуынша, елімізде атом электр стансасын салу керек.

«2045 жылға дейін атом электр стансалары жасыл энергия болып саналады. Біз барлық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін жаңа 3+ реакторлар туралы айтып отырмыз. Уран сатудан бірінші орындамыз, бірақ өзіміздің реакторымыз жоқ. Бұл мәселені қандай да бір жолмен шешу қажет. Өз басым «атом электр стансасын салу керек» деп ойлаймын. Еліміздің энергетикалық балансында энергияның тағы бір түрі пайда болады», – дейді энергетика бойынша сарапшы Алмаз Сызғанбекұлы.

«Балқаш көлінің маңындағы стратегиялық нысанның құрылысы стансаның суды көп тұтынуына байланысты оның  таяздануына әкеп соқтыруы мүмкін» деген де алаңдаушылық бар жұртшылықта. Бұл да кезекті миф екенін айтады мамандар.

Атом электр стансасын салқындату үшін су шығыны 63 миллион текше метрден аспайды. Бұл жөнінде Ядролық физика институты бас инженерінің орынбасары Данияр Жансейітов былай дейді: «Атом электр стансасы жұмыс істеген кезде 63-65 миллион текше метрге дейін су жұмсайды. Бұл ретте атом электр стансасы салқындату жүйесімен жабдықталған. Станса солтүстік және оңтүстік өңірлерді байланыстыратын үлкен электр желісінің трассасында орналасады. Нысан оңтүстіктегі электр қуатының тапшылығы мәселесін шешуге септігін тигізбек».

ШЕТЕЛДІК САРАПШЫ НЕ ДЕЙДІ?

2024 жылы бейбіт атомды қолдану әдеттегі әлемдік тәжірибеге айналды. Бүгінде әлемнің 30-дан астам елінде 440 ядролық реактор табысты жұмыс істеуде.

Жақында швейцариялық атом энергетикасы инженері Лука Тальяпьетра қазіргі заманғы атом электр стансалары жайында ой бөлісті. Оның айтуынша, қазіргі заманғы атом электр стансалары апаттар болған жағдайда радиацияның халыққа және қоршаған ортаға әсерін болдырмайтын ең қатаң қауіпсіздік шараларын ескере отырып жасалған. Сонымен, пассивті қауіпсіздік жүйелерінің арқасында атом электр стансалары апаттардың алдын алады және оператордың араласуынсыз стансаны қауіпсіз өшіруді қамтамасыз ете отырып, адам шығыны факторын болдырмайды.

Десе де, атом электр стансасының қауіпсіздік тақырыбы қоғамдағы ең көп пікірталас тудыратын тақырып екені рас. Чернобыль мен Фукусимадағы қайғылы оқиғалар әлі де азаматтардың жадында. Бірақ, бүгінгі таңда бейбіт атомды пайдалану – бұл жалпы әлемдік тәжірибе екені де белгілі.

«Мен түсінемін, кейде адамдар радиацияның шығуы немесе кездейсоқ таралып кетуіне алаңдайды. Сонымен қатар, атом электр стансаларында кедергілер мен экрандау бар, барлығы шығарындылар стансаның ішінде қалатындай етіп жасалған, сондықтан халық үшін ешқандай проблема жоқ», – деп санайды Лука Тальяпьетра.

Көптің көкейінде жүрген тағы бір маңызды сұрақ: Атом электр стансасын сыртқы қауіптерден қалай қорғауға болады? АЭС-ті жобалау терроризм сияқты сыртқы қауіптерді де ескерген: бұл әлеуетті қауіптердің сырттан еніп кетпеуін қамтамасыз ету үшін «Барлық шаралар қабылданатын жоба бойынша қауіпсіздік» деп аталады. Бұл туралы Швейцариядан келген сарапшы да айтты. Өздеріңіз білетіндей, атом стансасының қызмет ету мерзімі 80-100 жылға дейін жетуі мүмкін.

«Атом энергетикасы көмірқышқыл газының шамалы мөлшерін шығарады, сондықтан экологиялық тұрғыдан ол өте қолайлы. Біз бүкіл ғаламшарды декарбонизациялауымыз керек және атом электр стансалары бұл үшін маңызды рөл атқара алады. Сонымен қатар, ресурстардың қауіпсіздігі өте маңызды. Бізде әрқашан мұнай мен газ, табиғи газ және атом энергиясымен, ондаған жылдар бойы қызмет ете алатын әрі электр стансасының жұмысын қамтамасыз ететін уранмен байланысты проблемалар болды», – дейді сарапшы.

Жаңартылатын энергияға келетін болсақ, 2025 жылға қарай біздің еліміздегі ЖЭК үлесі 6%-ға жетеді. Егер біз атом энергетикасын дамытатын болсақ, онда біз планетаның декарбонизациясына қатысты дәйекті болып, сонымен бірге өз елімізді энергиямен қамтамасыз ету үшін жеткілікті энергияға ие бола аламыз.

«АТОМ ЭНЕРГИЯСЫ ТАЗА ӘРІ
ЖАСЫЛ ЭНЕРГИЯ КӨЗІ»

«Байтақ» партиясының төрағасы Азаматхан Әміртаев Қазақстандағы атом электр стансасының құрылысына қатысты пікірін білдірді.

«Біздің мақсатымыз – елімізді таза ауамен, таза жермен, таза сумен қамтамасыз ету. Бұл бағытта біздің партия белсенді түрде жұмыс істеп жатыр. Әрине, атом энергиясы таза әрі жасыл энергия көзі болып саналады», – деді партия жетекшісі.

Азаматхан Әміртаев 2023 жылы Дубайда климат бойынша ірі саммит өткенін, оған Қазақстан қатысқанын атап өтті. Еуропа, Америка Құрама Штаттары, Оңтүстік Корея, Жапония және басқа да экономикалық қуатты мемлекеттер сияқты дамыған елдер XXI ғасырда атом энергиясы энергияның негізгі көзі екенін бірауыздан мәлімдеді.

«Олар климатты сақтау және қоршаған ортаны қорғау тек атом электр стансаларының көмегімен мүмкін екенін айтады. Біз атом электр стансаларының энергиясы шынымен экологиялық таза екеніне көз жеткіздік», – деді Азаматхан Сайлауұлы.

«СЕНІМДІ ЭЛЕКТР ЭНЕРГИЯСЫН
ӨНДІРУ КӨЗДЕРІ ҚАЖЕТ»

Тамыз айының соңында Астанада Қазақстанда атом электр стансасын салу мәселесі бойынша қоғамдық пікірталастар циклін жабатын жария талқылаулар аяқталды. Бұған дейін мұндай іс-шаралар еліміздің барлық өңірлерінде өткен болатын.

ҚР Энергетика министрлігі Атом энергетикасы және өнеркәсіп департаменті директорының орынбасары Гүлмира Мурсалова өз сөзінде Қазақстанда электр энергиясының 70%-ы көмір стансаларында өндірілетінін, олардың орташа тозуы 70%-дан асатынын атап өтті. Оның айтуынша, бұл стансалардың кейбірі келесі 10 жыл ішінде пайдаланудан шығарылуы керек. Бұл ретте елімізде электр энергиясын тұтынудың жыл сайынғы өсімі шамамен 3%. Ең қажетті сәттерде Қазақстан шекаралас елдерден электр энергиясын жоспарлы түрде сатып алады.

«Қазіргі уақытта көптеген ел АЭС салуда. Қытайда 26 реактор салынуда, Беларусь пен БАӘ алғашқы атом электр стансасын салды, Түркия өзінің атом электр стансасын салуда, ал көршіміз Өзбекстан шағын атом стансасының құрылысы туралы жариялады», – деп атап өтті Гүлмира Мурсалова.

«Қазақстандық атом электр стансалары» ЖШС Бас директоры Тимур Жантикин бүгінгі таңда Қазақстанның солтүстігінде электр энергиясының тапшылығы сезілмейтінін атап өтті. Алайда, оңтүстікте жағдай күрделірек, Солтүстік-Оңтүстік сызығы қазіргі уақытта 2100 мегаваттқа дейін өтеді, бұл оңтүстік аймақтарды қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз.

Тимур Жантикин бұған дейін 13 түрлі АЭС жобасы ұсынылғанын, оның төртеуі таңдалғанын атап өтті. «Қазақстандық атом электр стансалары» ЖШС басшысының айтуынша, атом электр стансасының құрылысы ел экономикасы мен өнеркәсіптің аралас салаларын дамыту үшін елеулі мультипликативтік әсер береді, сондай-ақ жаңа жұмыс орындарын құруға ықпал етеді.

Қазақстанда АЭС салу үшін бір-бірін сәтті толықтыратын және өзара алмастыратын пассивті және белсенді қауіпсіздік жүйелері бар III және III+ буындарының барынша қауіпсіз реакторлары ұсынылады.

«ҚР Ұлттық ядролық орталығы» РМК бас директоры Эрлан Батырбековтың айтуынша, мамандандырылған физикалық кедергілер мен апатқа қарсы әрекет ету шараларының жиынтығы қазіргі заманғы АЭС-ті терең эшелондалған қорғауды қамтамасыз етеді. Бұл ретте қазіргі заманғы реакторлардағы пассивті салқындату жүйелері оператор тарапынан толық әрекетсіздік кезінде үш тәулік ішінде авариялық реактордан жылуды дербес бұруға қабілетті.

«Ядролық физика институты» РМК бас директоры Саябек Сахиев Ядролық физика институтында қазақстандық қысымды су реакторын зерттеу реакторы, сыни стенд (нөлдік қуаттылық реакторы) және зарядталған бөлшектердің алты үдеткіші кешенін қамтитын бірегей инфрақұрылым бар екенін хабарлады. Институттың 23 зертханасында ядролық және нейтрондық физика, қатты дененің радиациялық физикасы, радиоэкология және радиохимия саласында іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізіледі. Институтта заманауи аналитикалық және сынақ жабдықтарымен жабдықталған үш ғылыми-техникалық орталық бар. Барлық орталықтар Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (МАГАТЭ) қолдауымен құрылған. Бұған дейін ол атом электр стансасының толық жұмыс істеуі үшін 400 бейінді қызметкер қажет екенін атап өткен болатын.

Жаз бойы атом энергетикасының шенеуніктері мен мамандары облыс орталықтарына барып, маңызды мәселе бойынша қоғамдық тыңдаулар ұйымдастырды. АЭС салу мәселелері бойынша барлық қоғамдық тыңдаулардың сценарийі бірдей. Талқылау Энергетика министрлігінің өкілі қазақстандық энергетика мәселелерінің мәні туралы айтып беруден басталады. Елдегі электр энергиясының 70%-ын көмір станциялары өндіреді. Олардың барлығы 40 жылдан астам уақыт бұрын салынған, ал кейбіреулерін жөндеуден гөрі оларды бұзу арзанырақ. Бірақ, олардың дұрыс жұмыс істеуін ескерсек те, Қазақстанға қазір көрші елдерден электр қуатын сатып алуға тура келеді. Бұл ұлттық қауіпсіздік тұрғысынан қымбат әрі дұрыс емес. Сондықтан Қазақстанға кез келген жағдайда жаңа электр стансаларын салу қажет. Энергетиктер, ғалымдар және шенеуніктер біздің жағдайымыздағы ең жақсы нұсқа – АЭС екеніне сенімді. Содан кейін қазақстандық атом энергетикасының мамандары қазіргі заманғы АЭС жұмысының негізгі принциптерін түсіндіріп, олардың бірін Қазақстанда салу ұсынылды. Сарапшылардың пікірінше, атом электр стансалары жаһандық жылыну мен климаттың өзгеруінің негізгі себептері болатын көмірқышқыл газын, метанды және басқа парниктік газдарды шығармайды.

АЭС құрылысының құнына келетін болсақ, «Қазақстан атом электр стансалары» ЖШС директоры Тимур Жантикиннің айтуынша, жеңілдіксіз 8-ден 11,5 миллиард долларға дейін өзгеруі мүмкін. Ең бастысы, Қазақстанға сенімді электр энергиясын өндіру көздері қажет. Ал, халық АЭС-ке қарсы дауыс берсе, елде көмір зауыттарын салуға тура келеді. Бұл көміртегі төлемдерінің өсуіне байланысты тұтынушыларға қымбатқа түседі.

ОҢТҮСТІК КОРЕЯ ҮЛГІСІ
ҮМІТТІ АҚТАЙ МА?

Қазақстанның энергияға тапшы оңтүстігі – еліміздің ең үлкен проблемаларының бірі. Жамбыл, Қызылорда және Түркістан облыстары трансшекаралық өзендерден келетін су электр стансаларына тәуелді. Өз кезегінде Өзбекстан мен Қырғызстанның өздері көршілеріне тәуелді екені де рас. Әрине, жаңартылатын энергия көздері бар, бірақ жел және күн стансалары өндіретін электр энергиясы өзінің көмір және газ «туыстарымен» әлі бәсекеге түсе алмайды. Шамасы, осы себептен Астанада атом электр стансасының құрылысы туралы әңгіме өрбіді. Қазақстандықтарға референдумда халық шешім қабылдайды деп уәде етілді.

Бүгінгі таңда атом электр стансаларын салуда бірнеше көшбасшылар бар: АҚШ, Қытай, Франция, Ресей және Оңтүстік Корея. Әрқайсысының өзіндік артықшылықтары бар. Оңтүстік Кореяның KEPCO энергетикалық компаниясы өз технологиясын көрсету үшін қазақстандық журналистерді пресс-турға шақырды.

Қазақстандық журналистерге «Шин Кори» стансасы мысалында Оңтүстік Кореяның атом электр стансаларының жұмысы туралы айтылды. Ол елдің оңтүстік-шығысында, Жапон теңізінің жағасында, Пусан және Ульсан қалаларының жанында орналасқан. Мұнда 4 энергоблок жұмыс істеп тұр, тағы 2 энергоблок салынып жатыр. Смартфонмен түсіруге немесе дауыс жазғышпен жазуға тыйым салынады. Сондықтан барлық ақпарат ескі үлгіде, блокнотта жасалады. Салынып жатқан реакторлардың биіктігін 24 қабатты ғимаратпен салыстыруға болады. Олардың құрылысы үшін диаметрі жарты метрден асатын арматура қолданылады. Іргетас табиғи граниттен жасалған, содан кейін ол бетонмен толтырылады. Қалың қабырғалар мен сенімді іргетас 900 мың тонна соққыға төтеп беруге мүмкіндік береді.

Оңтүстік Кореяның атом электр стансалары қысымды су реакторларында жұмыс істейді. 2019 жылы пайдалануға берілген ең жаңа реактордың қуаты – 1,455 ГВт. Салыстыру үшін, Екібастұз ГРЭС-1-нің 8 энергоблогының нақты қуаты – 3,5 ГВт.

«Шин Кори» стансасындағы ядролық реакторлардың отын элементтері 18 айда бір рет ауыстырылып, реактор 7 күнге тоқтатылады. Қолданылған элементтер тікелей станса аумағында 100 пайыз борда сақталады, бұл ядролық реакцияны бәсеңдетеді. 20 жылдан кейін отын элементтері үлкен қоймаға тасымалданады.

Оңтүстік Кореяда ядролық технологиялардың қауіпсіздігіне ерекше көңіл бөлінеді. Атом электр стансасының дәл жанында зауыт жұмысшыларының өздері тұратын елді мекендер бар. Мұнда көкөністер де өсіріледі. Жағалау бойымен 30 км елдегі екінші маңызды қала – жағажайлары мен зәулім ғимараттары бар Пусан. Оңтүстік кореялықтардың өздері технологияларымен мақтанады және қауіпсіздікті басты идея деп санайды. Сондықтан Біріккен Араб Әмірліктеріндегі Барака атом электр стансасының құрылысына дәл Оңтүстік Корея технологиясы қолданылды.

Ресми ақпаратқа сенсек, 1978 жылдан, яғни бірінші атом электр блогы іске қосылғаннан бері Оңтүстік Кореяда атом электр стансаларында апат болған жоқ.

Оңтүстік Кореяның барлық атом электр стансалары теңіз жағасында салынған. БАӘ-дегі Барака атом электр стансасы да Парсы шығанағының жағасында орналасқан. Өйткені, генераторды салқындату үшін секундына теңізден 50 мың тонна су алынады. Бұл судың барлығы цикл арқылы 5-7 градусқа дейін салқындатылып, қайтадан теңізге жіберіледі. Бірінші қазақстандық атом электр стансасын салу жағдайында Алматы облысынан Балқаш көлінің жағасы Үлкен ауылының маңындағы ықтимал алаң ретінде қарастырылады. Мұндай су айналымын Балқаш көтере ала ма? ҚР Су ресурстары және ирригация министрі Нұржан Нұржігітовтың айтуынша, алаңдаушылық жоқ.

«Жыл сайын Балқашқа 12 миллиард текше метр су құйылады.  Біздің есептеуіміз бойынша, АЭС жылына небәрі 65-70 миллион  текше  метр  ғана  пайдаланады. Яғни, бұл Балқаш үшін тікелей апатты қауіпті деп айта алмаймыз», – дейді Нұржан Молдиярұлы.

Қазір Оңтүстік Корея шағын модульдік реакторлар технологиясын ілгерілетуге мүдделі. Кореялық SMART реактор зауыты сияқты. Қондырғы 100 МВт-қа дейін электр энергиясын өндіруге, сондай-ақ теңіз суын тұщытуға арналған. Оңтүстік кореялық сарапшылардың пікірінше, шағын реакторлар тез құрастырылады, қауіпсіз, бірақ электр қуатын әлдеқайда аз өндіреді.

«Еліңіздің қандай технология мен реактор түрін таңдауы тек өзіңізге байланысты», – деді олар қазақстандық делегацияны шығарып салу кезінде.

ТОБЫҚТАЙ ТҮЙІН

Елімізде АЭС салу бойынша қызу талқы әлі де жүргізіліп жатыр. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында АЭС құрылысы бойынша референдум күнін белгіледі. Ол – 6 қазан деп бекітілді. Халқымыздың «Келісіп пішкен тон келте болмас» деген даналығы ХХІ ғасырда да мәнін жойған жоқ. Қай мәселенің болсын артын дауға айналдырмай, ақылдаса, кеңесе отырып шешу – елдігіміздің іргесін бекіте түсері сөзсіз. Енді АЭС салу мәселесі қазан айында болатын референдум арқылы шешіледі.

Нұрлайым ЖАҚЫПҚЫЗЫ

Эксперты призывают к взвешенному подходу и широкому общественному диалогу по этому вопросу.

В Павлодаре состоялась встреча членов Народного штаба и экспертов энергетической отрасли с представителями юридического сообщества, передает Liter.kz.

В работе приняли участие руководитель Павлодарского областного Народного штаба Илья Теренченко, Заслуженный энергетик СНГ, технический эксперт Аманагельды Амангалиев, Председатель ОО “Локальный профсоюз работников энергосистемы “ПАВЛОДАРЭНЕРГО”, Эксперт по энергетике Балтабек Толеубаев, руководитель филиала Частных судебных исполнителей по Павлодарской области Даурен Исабеков, председатель Правления АО “Трамвайное управление города Павлодар” Муслим Махмудов, ассоциированный профессор кафедры “Правоведения” НАО “Торайгыров Университет” Гульнара Шамшутдинова. Центральной темой дискуссии стал вопрос о строительстве атомной электростанции (АЭС) в Казахстане. Эксперты рассмотрели правовые, экономические и экологические аспекты этого масштабного проекта.

Гульнара Шамшутдинова, ассоциированный профессор кафедры “Правоведения” НАО “Торайгыров Университет”, подчеркнула важность правовой базы для развития атомной энергетики. Она отметила, что Казахстан принял соответствующий закон лишь в 2016 году, в то время как США и Россия сделали это значительно раньше – в 1946 и 1995 годах соответственно.

“Когда мы говорим об атомной энергетике, в первую очередь загорается красная лампочка опасности. Но если мы декларируем в законодательстве эффективную защиту жизни и здоровья людей, то государство будет принимать все меры, чтобы это реализовалось на практике”, – подчеркнула Шамшутдинова.

Эксперт обратила внимание на мировые тенденции в области атомной энергетики. США, Франция, Китай, Япония, Россия и многие другие развитые страны активно используют атомные реакторы. Индия, с ее огромным населением, также делает ставку на экологически чистую атомную энергию.

Важным аспектом обсуждения стал вопрос качества жизни населения, особенно в сельской местности. Шамшутдинова отметила, что доступ к недорогой электроэнергии может значительно улучшить условия жизни в регионах и замедлить процесс урбанизации.

“У нас в стране сегодня идет очень большой процесс урбанизации, 70% населения живет в городах, которым тоже нужно обеспечить электроэнергией, и всего лишь 30% в сельской местности”, – подчеркнула эксперт.

Одним из ключевых вопросов остается безопасность атомной энергетики. Шамшутдинова провела параллель с восприятием рисков в других сферах жизни:

“Когда вы покупаете автомобиль, изначально вы программируете себя на то, что это опасно для жизни? Нет, мы говорим о том, что это комфортно, удобно, дает возможность быстро решить какие-то вопросы. То же самое и с АЭС – при должном обслуживании и качественной работе профессионалов, это будет достаточное решение для получения дешевой электроэнергии”.

Строительство АЭС открывает новые экономические возможности для Казахстана. Страна занимает первое место в мире по добыче урана, и развитие собственной атомной энергетики позволит более эффективно использовать этот ресурс.

“Мы, имея свое топливо, занимая первое место в мире по добыче урана, имея возможность развивать атомную энергетику, при этом все это продаем и не обеспечиваем себя сами”, – отметила Шамшутдинова.

Эксперт также затронула проблему подготовки специалистов для атомной отрасли. По ее словам, Казахстан готовит квалифицированные кадры, но многие из них уезжают за границу в поисках более высоких зарплат и лучших возможностей для применения своих знаний.

“Мы готовим, учим, даем образование, но они уезжают за пределы страны, там, где их специальность очень востребована, за что они могут получать достойные зарплаты”, – посетовала Шамшутдинова.

Обсуждение строительства АЭС с экспертами и общественностью показала разнообразие мнений среди казахстанцев. С одной стороны, атомная энергетика предлагает решение многих экономических и экологических проблем, с другой – вызывает опасения, связанные с безопасностью.

Эксперты призывают к взвешенному подходу и широкому общественному диалогу по этому вопросу. По их мнению, развитие атомной энергетики может стать важным шагом в будущее для Казахстана, но требует тщательной подготовки, соблюдения всех норм безопасности и подготовки высококвалифицированных специалистов.

Окончательное решение о строительстве АЭС будет принято методом голосования на референдуме 6 октября. Это решение может определить энергетическое будущее Казахстана на десятилетия вперед.

АЭС салу мәселесінің көтерілуі – соңғы 2-3 жылда энергетика саласында біраз өзгерістердің болуымен байланысты болып отыр. Соның бірі Екібастұз, Риддер Петропавлда қыстың көзі қырауда жылу жүйелерінде болған апаттар.

Арайлым Жолдасбекқызы

Бүгін, 10:48

Бүгінде еліміздің энергетикалық қауіпсіздігі мәселесі өзекті болып тұр. Қазақстанда АЭС салу – жаңа энергетикалық қуат көздерін арттыру ғана емес, бұл біздің энергетикалық тәуелсіздігіміз бен экономикалық тұрақтылығымыздың кепілдігі. Бүгінде әлемде мемлекетті тұрақты әрі сенімді энергиямен қамтамасыз ету дегеніміз –  табысты экономикалық өсу мен әрбір азаматтың әл-ауқатының кілті болып отыр. Осы орайда Қазақстанның мүмкіндігі қандай екенін білу мақсатында «Қазақстан электр энергетикалық Қауымдастығы» ЗТБ төрағасы Талғат Темірхановқа хабарласып, әңгімелескен болатынбыз.

– Атом энергиясы – бұл әлемнің көптеген елінде тиімділігі мен қауіпсіздігін дәлелдеген қуат көзі. Ал АЭС Қазақстанның энергетикалық қажеттіліктерін қаншалықты қамтамасыз ете алады?

– АЭС салу мәселесінің көтерілуі – соңғы 2-3 жылда энергетика саласында біраз өзгерістердің болуымен байланысты болып отыр. Соның бірі Екібастұз, Риддер Петропавлда қыстың көзі қырауда жылу жүйелерінде болған апаттар. Бұл апаттар энергетика саласындағы тозу деңгейінің жоғары екенін ашық көрсетті. Еліміз бойынша стансалардың орташа тозу деңгейі – 65 пайыз. Тіпті, кейбір жеке стансалар 85-86 пайызға тозған. Кеңес өкіметінде салынған стансалардың осы уақытқа дейін тозуы да қалыпты нәрсе. Алайда бұл негізінен үлкен қауіп тудырады. Экономикамызбен қатар тұтынушылардың көлемі де, деңгейі де өсіп жатыр. Қарапайым тұтынушылардан бастап, елімізге келіп жатқан инвесторлар, тау-кен, металлургия, мұнай-газ саласын жүзеге асып жатқан жоспар, жобаларға дейін электр энергиясын қажет етеді. Осы орайда біз өсіп жатқан экономиканы энергиямен қалай қамтамасыз етеміз деген сұраққа қазірден бастап жауап беру керекпіз. Неге десеңіз, Қазақстан жылына орташа есеппен сағатына 115 млрд кВт электр энергиясын тұтынады, 2030-2035 жылдары бұл көрсеткіш сағатына 153 млрд кВт-қа дейін жетеді, болжам бойынша. Яғни, бізге генерацияның жаңа түрлері, көздері керек. Ол көмір болсын, су, баламалы энергия, атом болсын. Алайда бүгінде бүкіл әлем көмірден бас тартып, көміртек шығарындыларымен күресіп жатыр. Ал көміртек шығарындыларының едәуір бөлшегі энергетикаға тиесілі. Біз қазір энергетиканың 65 пайызын көмірден алып отырмыз.  Мұны болашақта қалай өзгертеміз деген сұраққа қазірден бастап жауап беруіміз керек. Бұл мәселеде АЭС біріншіден экологиялық таза, екіншіден қалдықтардың аз болуы. Өйткені атом стансасы көмір жақпайды, сәйкесінше ауада көміртек шығарындылары болмайды. Ал үшіншіден атом стансасы базалық генерацияға жатады. Ол энергияны тоқтаусыз береді деген сөз. Бұл қарапайым тұтынушыларға ғана емес, ірі тау-кен, металлургия, мұнай-газ саласына керек дүние. Өйткені олардың технологиялары электр энергиясын тоқтаусыз тұтынуды қажет етеді. Егер электр энергиясы болмаса олар өз өнімдерін шығара алмайды. Сондықтан дәл қазір энергетика мәселесінде Қазақстан тарихи шешім қабылдайтын кезеңде тұр.

Тәуелсіздік дегеніміз шекараны бекітумен шектелмейді. Энергетикалық қауіпсіздік, азық-түлік қауіпсіздігі де тәуелсіздік. Сондықтан шетелге энергиялық тұрғыдан тәуелділіктен арылуымыз керек. Осы жағынан біз қазір Ресей мен Қырғыз Республикасына тәуелдіміз.  

Елімізде АЭС салынған жағдайда 10 мыңға жуық жұмыс орны ашылады, ал стансаны пайдалануға бергеннен кейін 2 мыңнан астам қызметкер жұмыс істейді. Бұл өз мамандарымызды жұмыспен қамтуға себепкер. Ал АЭС-ті бір нұсқа ретінде қарастырып отырған Алматы облысына қарасты Үлкен ауылында салатын болсақ, онда 1 800-ге жуық халық бар. Эксплуатациядан соң ауыл халқы өсе бастайтыны анық, мүмкін шағын ауылдан қалашыққа дейін үлкейер.

Дүниежүзілік ядролық қауымдастықтың мәліметі бойынша, қазір әлемде 415 ядролық энергетикалық реакторлар (ЯЭР) жұмыс істейді, (оның 307-і (бұл 74 пайызы) қысым астындағы жеңіл су реакторлары), тағы 60-ы салынып жатыр. Атом электр стансаларының ең көп саны АҚШ-та (94), Францияда (56), Қытайда (56), Жапонияда (12), Ресейде (36) және Оңтүстік Кореяда (26) орналасқан.

Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің мәліметі бойынша 2050 жылға қарай барлық елдің АЭС-інен өндірілетін электр энергиясы – 792 ГВт дейін, яғни 2 есеге өседі деп болжап отыр. Әлемдегі 415 реактордың жалпы қуаты – 373 735 МВт. Ал қазір салынып жатқан 60 реактордан алынатын қуат көзі – 62 637 МВт болмақ. Яғни, әлемнің энергияға, оның ішінде атом стансаларына деген сұранысы артып отыр.

– Қазақстанға АЭС саламыз деген мемлекеттерге қандай талаптар қойып отырмыз?

– Әзірге АЭС-ті қай мемлекет салатыны белгісіз. Қазір Ресей, Оңтүстік, Корея, Франция және Қытайды таңдап отырмыз. Қазақстанға АЭС-ті осы 4 мемлекеттің біреуі салады. Әр мемлекеттің өз технологиясы мен талабы бар. Осы жерде АЭС-тің саяси жоба емес екенін ескеруіміз керек. Қай ел серіктес ретінде таңдалса да, тек АЭС-ті салумен айналысады, оны пайдаланбайды. Сондықтан даурығудың қажеті жоқ деп есептеймін. Референдумда оң шешім қабылданған жағдайда қай ел АЭС салатынын мемлекет өзі комиссия құрып, сол 4 елдің ұсыныстарын қарап, тиісті бағасын беріп барып шешім қабылдайды.  

Бірақ Қазақстан мемлекет атынан қауіпсіздік жағынан ең озық технологияларды тарту туралы міндет қойдық. Біз ІІІ+ деңгейлі қауіпсіздік деңгейінен төмен технологияларды қарастырмаймыз. Өйткені ІІІ+ технологиясы – әлемдегі ең озық технология. III+ заманауи реакторларының көптеген артықшылығы бар. Онда активті және пассивті өзара қайталанатын қауіпсіздік жүйелері бар. Жобалау және құру кезінде радиоактивті заттардың алаң шегінен шығу орнынан терең эшелондалған қорғау принципі, сондай-ақ «аварияны жобалау сатысында жою» концепциясы пайдаланылады. Белсенді аймақтың бұзылуына байланысты ауыр аварияның болу мүмкіндігі мүлдем аз,  
10 миллион жыл ішінде бір оқиға болуы ықтимал.

Болашақта IV+ деңгейлі қауіпсіздік технологиясы пайда болады, алайда біз оны күтетін болсақ, 5-6 жылды жоғалтып аламыз деген пікірдің жаны бар. Өйткені бұл станса тек энергетиктерге ғана қажет дүние емес, бұл біздің шетелге өнімдерін шығаратын ірі компанияларға тиесілі сұрақ. Бүгінде Еуропа елдері шекаралық салық мәселесін қарастырып жатыр. Бұл сіздің өніміңіз Еуропа шекарасына кірген кезде өнімнің ішінде көміртек шығарындыларының деңгейі қаралады деген сөз.  Егер өнімде көміртек деңгейі өте жоғары болса (бізде генерацияның 65 проценті көмірден алынады), Еуропа елдеріне кірмес бұрын салық төлеуіңіз керек. Мысалы, ERG компаниясы алюминийді Еуропаға сатқан кезде жылына 330-350 млн долларды шекаралық салық ретінде төлеуге мәжбүр болады. Сондықтан біз оны неғұрлым түсіретін болсақ, соғұрлым экспортқа шығатын тауарлар қосымша салық төлемейді.

– АЭС салу атом технологиясын дамытуға қаншалықты әсер етеді?

– Қазақстан уран қорына бай, әлем бойынша экспорттауда жетекші орын алады. 2023 жылғы қаңтардағы жағдай бойынша еліміздегі уран қоры 990 мың тонна. Былтыр өндіру көлемі 21,1 мың тоннаға дейін жетті. Бұл әлемдегі уран өндіруші елдердің көрсеткішінен асып түседі. Сондықтан Қазақстанның энергетикалық жүйенің болашақ негізі ретінде атом энергиясын пайдаланатын дербес державаға айналу мүмкіндігі жоғары.

Еліміздегі шикізат қоры реакторлардың 50 пайызын шикізатпен қамтамасыз етіп отыр. Ал бір жыл ішінде өндірген уранның 3 пайызы ғана АЭС-ке жұмсалмақ. Сондықтан біз шикізаттан тапшылық көрмейміз, толықтай қамтамасыз етілген. Сондай-ақ Ядролық физика институтында қуаты 6 мегаватт болатын ядролық зерттеу реакторы орналасқан. Бұл су-су реакторы, ол – әлемдегі ең қауіпсіз санаттағы құрылғы. АЭС салу бұл – 60 жылдан астам уақыт тұтынушыларды сенімді энергиямен қамтамасыз ету, парниктік газ шығарындыларын жылына
10 млн тоннаға дейін азайту, сонымен қатар табиғи ресурстарды тиімді пайдалану.

 – Қазақстанның географиялық және сейсмикалық жағдайлары АЭС салуға қаншалықты қолайлы?

– Біз жоспар бойынша 3 аймақты алып отырмыз. Соның ішіндегі ең тиімді, ең қолайлысы – Алматы облысына қарасты Үлкен ауылы. Ал сейсмикалық мәселелерді қазір МАГАТЭ-мен бірге зерттеп шықтық. Тағы да бір айта кететін мәселе – бізде оңтүстік өңірі электр энегрияның тапшылығына жылдан-жылға артып келеді. Қазір біз солтүстіктен оңтүстікке қосымша энергияны тасымалдауға мәжбүр болып отырмыз. Болашақта  қуаттылығы 2800 МВт стансаны салатын болсақ, бұл оңтүстік өңірдегі энергия тапшылығын түгелдей жабады деген үміттеміз.

Егер АЭС салынатын болса, ол апатқа төзімді аймақтарда салынатыны және төтенше жағдайларға төтеп бере алатын жүйелермен жабдықталатыны анық. Тек жер сілкінісіне ғана емес, су тасқыны, дауылға төтеп бере алады.

Жаңа заманауи АЭС-тер 9 балға дейінгі жер сілкіністеріне және басқа да табиғат құбылыстарынан қорғай алады. Жоғарыда айтқанымдай, АЭС-тердегі апаттардың ықтималдығы 10 миллион жылға бір апаттан да келмейді.  Салыстыру үшін айтсақ, ЖЭО-да көмірдің жарылу ықтималдығы 80 есе жоғары.

Әрбір заманауи АЭС-та ядролық реактордың қорғаныс қабықшасы (контайнмент), стансадағы төтенше жағдайлар кезінде радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін құрылғы бар. Сондықтан жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, АЭС өңірдің табиғи ортасы мен халқына кері әсерін тигізбейді деп айтуға болады.

Былтыр күзде АЭС орналасатын жерді таңдау бойынша жүргізілген зерттеулерді бағалау үшін Қазақстанға МАГАТЭ-нің халықаралық мамандар тобы келді. Барлық материалдарды зерделеп, сондай-ақ Балқаш көліне барғаннан кейін, МАГАТЭ сарапшылары АЭС-тың көлге жақын орналасуына кедергі келтіретін факторлар жоқ деген қорытындыға келді. 

Дегенмен АЭС орналасатын жерді анағұрлым егжей-тегжейлі зерделеу үшін табиғи және техногендік сипаттағы ықтимал сыртқы әсерлерді, оның ішінде ықтимал жер сілкінісін қарастыру үшін инженерлік іздестіру жұмыстары жүргізілетін болады.

– АЭС құрылысы мен пайдалануында халықаралық тәжірибелер қаншалықты ескеріледі?

– Шетелдік тәжірибеде атом электр стансалары ең алдымен үлкен су қоймаларының жанында салынады. Осы ретте заманауи АЭС-тер қоршаған ортаға, оның ішінде олар салынған су қоймаларына кері әсер етпейтініне назар аударған дұрыс.

Халықаралық энергетика агенттігінің (ХЭА) деректері бойынша, жаңартылатын қуат көздері мен атом энергиясы алдағы үш жылда басым болады, бұл қосымша сұраныстың орта есеппен 90 пайыздан астамын қамтамасыз етеді. Соңғы 50 жылда атом электр стансаларында энергия өндірудің арқасында 60 Гт-тан астам СО2 шығарындылары ауаға таралмады. Бұл әлемдік энергетика секторының екі жылға жуық шығарындыларына тең.

Атом электр стансалары әлемдегі ең қауіпсіз және сенімді қондырғылардың бірі. Дегенмен адамдар мен қоршаған ортаға теріс салдары бар апаттар болуы мүмкін. Мұндай апаттардың ықтималдығын азайту үшін МАГАТЭ өзіне мүше мемлекеттерге атом электр стансаларының қауіпсіздігін жақсарту үшін халықаралық қауіпсіздік стандарттарын қолдануға көмектеседі. Мәселен, АЭС-тің құрылымдарын үнемі жетілдіріліп, жаңартылып отыру керек. Бүгінде атом энергиясы экологиялық тазалығымен, жоғары қуаттылығымен және дұрыс пайдаланған жағдайда тиімділігімен энергия алудың ең тиімді жолы болып отыр. Жылу электр стансаларымен салыстырғанда атом электр стансаларының отын шығыны бойынша артықшылықтары бар, бұл әсіресе отын-энергетикалық ресурстармен қамтамасыз ету мәселелері және қазба отын өндіру құны артып отырған өңірлер үшін маңызды.

Тағы бір айта кетерлігі, атом электр стансалары қоршаған ортаны түтін газдары, күл немесе құрамында мұнай өнімдері бар ағынды сулар сияқты заттармен ластамайды. Әртүрлі елдердегі АЭС пайдаланудың көп жылдық тәжірибесі олардың табиғатқа әсерінің өте аз екенін көрсетіп отыр және бұл әсер атом стансасының қызмет ету мерзіміне ықпалын тигізбейді.

Мемлекет басшысы қыркүйектегі Жолдауында 2025 жылды Жұмысшы мамандықтары жылы деп жариялады. Атом құрылысын және оның қасиеттерін зерттейтін мамандар елімізге керек. Жалпы, энергетик мамандарды даярлау бұл әрбір мемлекет үшін стратегиялық мәселе. Өйткені ақырзаман болғанша энергетик мамандар керек. Ал АЭС мәселесінде стансаны салатын мемлекет мамандарды қосымша оқытып даярлайды.

Ел арасында дамыған елдер атом стансасынан бас тартып жатыр деген пікір де бар. Олар АЭС-тен бас тартып жатқан жоқ, өз аумағында тозығы жеткен, қауіпсіздігі төмен стансалардың жұмысын тоқтатып жатыр. Себебі олар І немесе ІІ буын технологиясымен салынғандықтан, қауіпсіздік талаптарына сай келе қоймайды. Ал біз қазір ең озық стансаны салуды жоспарлап отырмыз.

– Сұхбат туралы сізге хабарласқанымызда, АЭС құрылысы мен пайдалануына байланысты түсіндіру жұмыстарымен Түркістан өңірінде жүргеніңізді айттыңыз. Халықты мазалайтын қандай мәселелер бар екен?

– Осыған дейін Ақмола облысында, Түркістан, Шымкент қалаларында болдық. Халықтың қоятын сұрағының 90 пайызы  – қауіпсіздік деңгейіне байланысты. Жалпы, көпшіліктің АЭС туралы ойы жақсы. Оған Түркістанда, Шымкентте зиялы қауым өкілдерімен, ақсақалдармен, М.Әуезов университетінің белсенді жастарымен, Alageum Electric компаниясының жұмыскерлерімен, Кентаудың энергетик мамандарымен кездесу барысында көз жеткіздік. Әсіресе, шағын және орта кәсіп иелері АЭС салуды қолдап отыр. Кәсіпкерлер үшін электр энергиясы – өте үлкен қажеттілік. Жылыжайда көкөніс, жеміс-жидек өсіріп отырғандар, шағын бизнес өкілдері электр энергиясынсыз қалатын болса, тауарларын шығара алмайды. Сондықтан шектеусіз электр энергиясын тұтынуға мемлекет мүмкіндік жасауы керек деген пікірлер айтылды.

– Әңгімеңізге рахмет!

Сұхбаттасқан 

Арайлым ЖОЛДАСБЕКҚЫЗЫ