Алтын Астық

Осы ретте скептиктерді сөйлетсеңіз, олар былай дер еді: біріншіден, біз мұның бә­рін өткен отыз жылда бірнеше рет естідік; екіншіден, мемлекеттің бұрынғы басшылары Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап ұлт­тық бірлік пен ортақ бірегейлік мәсе­ле­лерімен айналысып келді.
Шындығында, өткен отыз жылдан астам уақыт ішінде қазақстандық бірегейлік пен ұлт санасын жаңғырту қажеттілігі туралы мәлімдемелер билік дискурсы үшін ортақ мәселеге айналды. Олай болса, сіз бұрынғы кезеңдегі ұлт құру саясаты мен Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қазіргі рефор­малары арасында түбегейлі айырмашылық бар ма деп сұрайтыныңыз анық.
Спойлер: айырмашылық бар және ол ай­тар­лықтай үлкен десек, артық емес.
Бұл пікірімізді дәлелдеу үшін бәрін ба­сы­нан сараптауымыз керек. Ең алдымен, біз өзі жас ұлтпыз ба? Жауап: иә және жоқ. Өйт­кені Тәуелсіздік алған сәтті жаңа ұлттың пай­да болуының бастауы деп санауға да болар еді. Бірақ, сонымен бірге, мұны кем де­ген­де 13 ғасыр бұрын немесе одан ертерек, біз­дің жерімізде, мәдениетіміз бен генімізде өз ізін қалдырған сақтардың, ғұндардың жә­не ежелгі түркілердің көшпелі өркениет­терінен басталған тұтас әрі ұзақ тарихи тіз­бек­тің табиғи жалғасы деп қарастырған жөн. Тікелей біздің ұлтымыздың Қазақстан ау­мағында қалыптасуы бүгін немесе тіпті 30 жыл бұрын да басталған жоқ. Ол бір-бірімен астасып жатқан екі үдеріспен байланысты: бірін­шісі – қазақ этносының Жошы Ұлысын­дағы халықтардың конгломератында пайда бо­лып, бөлінуі, кейін 300 жылдан астам уа­қыт бойы өз мемлекеттілігі шеңберінде дамуы, екіншісі – Қазақ Кеңестік Социа­лис­тік Республикасы құрамындағы көпэтносты бірегей халықтың қалыптасуы.
1991 жылдан бастап бұл үдерістердің екеуі де құқық тұрғысында мирасқор мем­ле­кет Қазақстан Республикасында егемен ұлттың құрылысы ретінде жалғасын тапты. Мұн­да екі жолды ажыратып көрсету керек. Өйткені төменнен – мемлекеттік егемендік пен нарықтық экономика жағдайындағы қо­ғам­дық «өзін-өзі құрудың» стихиялық, та­би­ғи процесі жүрді. Ал жоғарыдан – кө­пэт­носты кеңестік дәуірден кейінгі халық­ты жаңа типтегі азаматтық бірлікке интег­ра­циялау жөніндегі мемлекеттік ішкі саясат жүзеге асырылды.
Әрине, бұл екі жол да бүгінде этносқа, нә­­сілге немесе әлеуметтік мәртебеге қара­мас­тан, бізге танымал сипат берген дәс­түр­лердің, әдеттердің, мәміленің, өмірлік тәжі­рибенің, мақсаттардың, құндылықтар мен мұраттардың бастапқы синтезі болған ортақ нәтижеге әкелді. Бұл ортақ нәтиже – шетелде жүріп те, бір-бірімізді жазбай танитын адам­ның сипаты.
Алайда «жоғарыдан» басталған жол ана­ғұрлым қиын болып шықты және ол бас­талған жерінен алыстаған сайын алғашқы импульс энергиясын жоғалта берді. Біз қазір ішкі, сыртқы, экономикалық, әлеуметтік және тағы басқа бағыттардан тұратын жал­пы мемлекеттік саясат туралы емес, мақ­сат­ты мемлекеттік ұлт құру жобасы туралы ай­тып отырмыз.
Расымен, бұл бағыттағы алғашқы бас­тама­лар, соның ішінде Конституцияда бекі­тіл­ген қадамдар, жақсы әрі нәтижелі болды. Бірақ кейіннен нақты әрекеттер декларативті дүниелерге ұласып, тақырыптық дискурстың тұң­ғиығына батып кетті. 2015 жылы Пре­зи­дент Жарлығымен қабылданған Қазақ­стан­ның бірегейлігі мен бірлігін нығайту және дамыту тұжырымдамасын бүгінде ешкім есіне түсіре қоймас. Бірақ «Рухани жаңғыру» бағдарламасы көпшіліктің санасынан көше қой­маған шығар. Дегенмен мазмұн жағынан белгілі бір инновациялық сипатқа ие бол­ғанымен, ол да бюрократиялық құжаттама мен есептердің арасында жоғалып кетті.
Сондай-ақ Қазақстанның 2050 жылға дейін­гі даму стратегиясы жазылғаны белгілі. Онда дамыған 30 елдің қатарына кіру жос­парынан бөлек, халқымыздың тарихи са­насының өзегі ретінде бүкілқазақстандық бірегейлік алға шығарылды. Сонымен бір қа­та­рда дамып келе жатқан қазақстандық азаматтық қоғамдастықтың біріктіруші негізі ретінде қазақ халқының рөліне мән берілді.
Бұл екі тезис бір-бірімен байланысты секіл­ді көрінсе де, нәтижесінде бізде қос бірегейлік фактісінің бар екенін көрсетті. Оның бірі – дамып жатқан азаматтық біре­гейлік, ал екіншісі – полиэтностық электрон­дар үшін тартылыс ядросы болатын қазақ этносының бірегейлігі. Ал мұның бәрінің бір арнаға тоғысуы тек 2050 жылға қарай толық аяқталады деп күтілген еді.
Осылайша, Қазақстан халқының өзіндік бірегейлігінің екі деңгейі тіркеледі: бірінші-сі – ортақ саяси құндылықтарға негізделген біртұтас азаматтықтан туындайтын баршаға ортақ бірегейлік, екіншісі – қазақ этносының бірегейлігі. Сәйкесінше, екі бірегейлікті, Қа­зақстан азаматы мен қазақ этносының біре­гейлігін қатар дамытуға ұзақмерзімді бағыт берілді. Оған сәйкес ұлтты жасанды түрде құрастырылмаған, адамдар қолдайтын шынайы құндылықтар негізінде баршаға ортақ бірегейлік аясына ұйыстыру міндетін шешу кем дегенде 2050 жылға дейін ше­герілді.
Міне, «ескі» және «жаңа» Қазақстан ара­сын­дағы ұлттық бірегейлікті қалыптастыру мәселесі осы жерден екіге ажырайды.

Реформалардың мәні – 3: ХХІ ғасырдағы ұлттың жаңа сапасы
Біз бұған дейінгі мақаламызда ХХІ ғасыр адамзат үшін шын мәнінде енді ғана, яғни ширек ғасыр өткеннен кейін басталғанын айтқан едік. Оның басты белгісі өткен жүзжылдықтың екінші жартысында қалыптасқан іргелі геосаяси негіздер тепе-теңдігінің бұзылуы болды. Сол кезде біз Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаевтың осы жаңа дәуірдің сын-қатеріне төтеп беру үшін жасаған жүйелі екі қадамын талдаған едік. Оның біріншісі – саяси реформалар арқылы мемлекеттің ішкі тұрақтылығын нығайту, екіншісі – экономикалық жүйені құбылмалы әлемге бейімдеуді көздейтін экономикалық реформалар. Ал Жаңа Қазақстанның үшінші тағаны қандай болмақ?

ТАРИХТАН ТАРТЫЛҒАН КӨПІР

«Мен кіммін? Қайдан келдім?
Мені өгейсінбейтін ел бар ма?»
«Сұлтан Бейбарыс» фильмі (1989)

Әдетте, біз адамзат немесе ұлт тари­хын өткеннің қойнауында қалған дү­ние се­кілді қабылдаймыз. Сондықтан оның қазіргі өмі­рімізге тікелей қатысы жоқ­тай көрі­не­тіні бар. Әрине, тарих­тың ықпа­лын ешкім жоқ­қа шығара алмайды. Де­сек те, біз өткен­ге өткел салып өту мүм­кін емес деп есептей­тіні­міз жасырын емес. Бірақ кейде тарихтың тіл­сіз куәсі – тас­қа, қабырғаға, сынған тос­та­ғанға қо­лы­мыз тисе, кенеттен кеше мен бүгінді жал­ғайтын көпір пайда бол­ған­дай, дәуір­ді дәуірге ұластырған жүйке та­мыр­­дың бүлкілдеп соққанын сеземіз.
Мемлекет басшысының тапсыр­ма­сы­мен 2023 жылғы жазда Мысыр мен Си­рия­ның сұлтаны, крест жорықтарына жә­не моң­ғолдарға тойтарыс берген мәм­лүк, ұлы бабамыз Бейбарыстың 800 жыл­­­дығына орай Каирге бардық. Басты мақ­сатымыз – Қазақстан мен Мысырдың бір­лескен жо­басы, ХІІІ ғасырда Бейбарыс салдырған ме­­­шіттің ашылу салтанатына қатысу еді. Ны­санды қалпына келтіру жұ­мыстары бі­раз жылға жалғасқаны белгілі. Нәтижесінде, бұл тарихи жәдігер өзінің рухани бол­мы­сын жоғалтпай, қазіргі заманның сән-сал­танатына сай келетін заманауи кешенге ай­­налды. Бізге, әсіресе, ондағы архи­тек­туралық шешім ұна­ды. Себебі заманауи технологиялар мен көне негіздің астасуы өт­кеннен бо­ла­­шаққа салынған көпір іс­петті көрін­ге­ні рас.
Сол кезде ерекше бір күйді бастан кеш­тім: бір сәтке туған жер мен тұрған жер­дің арасындағы бес мың шақырым­ның бар-жо­ғын сезбей қалдым. Өйткені талантты қо­лөнершілер қалпына кел­тір­ген сонау ХІІІ ғасырда бедерленген та­ныс ою-өр­нектер, екі түсті кірпіштен қа­ланған қа­бырғалар – бәрі жүрегімізге жа­қын дүние­лер еді. Бәлкім, біздің даңқ­ты жерлесіміз өзінің бала кезінде Ұлы Дала төсінде қо­лына алған жусанның иісін сезініп, осылай бол­са да Отанына орал­ғандай күй кешкісі кел­ген болар?!
Осындай сәттерде өзіңді бүгінгінің ға­на емес, одан анағұрлым үлкен жара­ты­лыс­тың бір бөлшегі сияқты сезінетін күй бо­лады. Өзіңнен бұрынғылар мен кейін­гі­лердің ой-армандарын, рухын, қай­ғы-мұңы мен үмітін ұрпақтан-ұрпақ­қа жалғап, бойына сіңірген біртұтас, үз­дік­сіз, тірі са­на­ның бөлігі екеніңді ұғы­на түсесің.
Осы тұрғыдан алғанда, Ұлы Дала – та­ри­хи-географиялық кеңістік қана емес,
ол – ұжымдық санадағы рухани өл­шем. Оған дем беріп отырған көнерген қияндағы бейсаналы импульстер емес, мыңжылдық жолдағы мәдениеттермен, сынақтармен және жеңістермен бетпе-бет келгенде туған эмоционалды тәжі­ри­бе. Міне, біздің бірегейлігіміздің та­мы­рын осы тұстан іздеу керек. Көптеген ға­сыр бойы бұл жанды кеңістіктің ар­насы тарамдалып, әлемге жаңа қан та­рат­са, тартылуға шақ қалған кездері де болды. Жеңістердің атасы атан­ған әл-Мә­лік аз-Захир Рукн ад-Дин Бей­ба­рыс қай­та оралуды армандаған осы кеңіс­тік­тің бүлкілдеп соғып тұрған геог­ра­фиялық және рухани жүрегі, «әлемнің кін­дігінде» орналасқан мекен, ол – Қазақ­стан. Бұрын солай болған, қазір де солай.
Себебі әлемнің қай түпкірінде жүр­сек те, тағдыр қаншама тамаша жерлерге же­телеп апарса да, мұрынды жарып, кеу­дені кер­ген дала жусанының иісіне же­тетін еш­нәрсе жоқ.

ТАРИХ ТАСҚЫНЫНДА ЖОҒАЛМАУ

Осылайша, қалыптасқан парадиг­ма­лардың бұзылуы ХХІ ғасырдың өзіндік ерекшелігіне айналды. Яғни, жаһан­дық қауіп-қатердің өрши түсуі, ха­лық­ара­лық ортақ өмір сүру қағидаттарының де­фор­мациялануы және ұлтшыл-попу­лизм­нің кең таралуы уақытша дағдарыстың өз­герістері ғана емес, бүгінгі күннің шын­дығын айқындайтын белгілер. Қазақстан осы біртұтас әлемнің ажырамас бөлшегі ре­тінде бұл үдерістерден қалыс қала ал­май­ды.
Ал тарихтың осынау асау толқынына жұ­тылып кетпеу үшін мемлекетке мыз­ғы­мас ішкі өзек қажет. Бұл дегеніңіз, эко­но­мика да, саяси жүйе де емес. Себебі олар бел­гілі бір аумаққа және ондағы адамдар­дың менталитетіне тәуелді емес әмбебап ұғымдар десек, қателесе қоймаймыз. Ал ішкі өзек болса, бірегей, берік, ұлтты ұйыс­тыра­тын дүниелерге табан тірейтіні анық.
Яғни, бөлшектеуге келмейтін бірегейлік қа­на жалпыға ортақ дағдарыс дүрбелеңінде ұлт­тың ыдырауына жол бермейтін мо­ле­кулярлық байланыс бола алады. Бұл – бар­лық азаматтың өзіне ғана тән мәдени-бол­мыстық құндылық матрицасына жата­ты­нын сезінуі.
Аталған тезисті жақсырақ түсіну үшін біз ұлтты адаммен салыстырып көрейік. Адам тұлғасы Өзім және Өзге деген түсінік ар­қы­лы өзін өзгеден бөлектейді. Біз және Олар. Ұлттың өзін-өзі тануы осындай оп­позициялық ұстанымнан басталып, оның қор­шаған геосаяси ортадан жойылып кет­пеуінің кепілі болады.
Қуатты ұлттық бірегейлік шығу тегіне, әлеу­меттік жағдайына, діни немесе саяси көз­қарастарына қарамайды. Біз айтқан ішкі өзек дегеніміз – осы. Сол ғана Қазақ­станды біртұтас өміршең ағзаға біріктіре отырып, негізгі күштер мен сыртқы сын-қатерлерге төтеп бере алады. Егер саяси жүйе – оның тірегі, экономика – өмірлік нәрі болса, бірегейлік – ұлттың жаны, мәні, еркі мен рухы.
Бұл салыстыру – романтикалық абст­рак­ция емес. Себебі Самюэль Хантингтон­ның пікірінше, оның сипаттамалары көзге көрінбейтіндей, қолға ілінбейтіндей сан түрлі мазмұнда болса да, ұлттық бірегей­лік­тен ұлттық мүдде туындайды. Сондық­тан ұлттың мүддесін тұтас айқындау біздің кім екенімізді және басқалардан қалай ерекшеленетінімізді түсінуімізге тікелей байланысты. Ал мұны түсініп алмай, мем­ле­кет пен қоғамның одан әрі дамуын бол­жау мүмкін емес.
Осыдан келіп, мынадай сұрақ туын­дай­ды. Жалпы, Қазақстан дегеніміз не? Ол эт­ностық тұтастық па, әлде ортақ азамат­тық біріктірген өз қазанында қайнаған этномәдени суббірегейлік пе? Ұлттық коктейльдің ингредиенттерін біріктіретін не? Мәдениет, туыстық, саяси құндылықтар, ортақ тарих немесе болашаққа деген көз­қарас па? Егер біріктіруші мәдениет болса, ол біртұтас па, әлде көпмәдениетті ме? Этностық, діни, әлеуметтік және саяси біре­гейліктен биік тұратын баршаға ортақ супер-бірегейлік бізге тән бе?
Осы сұрақтарды қоюдың өзі ықтимал жауап­тың көп болатынын меңзейді. Қым­батты оқырман да солай ойлайтыны анық. Бірақ біз бұдан қысылмауымыз керек. Өйткені ХХІ ғасыр – басқаларды айтпа­ғанда, ұлттық бірегейліктің өзі әлемдік дағдарысқа тап болған дәуір.
Бұл дағдарыс барлық жерде байқалады және жаһандық сипатқа ие. Одан бай-қуат­ты Батыс Еуропа да, АҚШ та тыс қала алған жоқ. Бұған дәлел америкалық балқыту қаза­нының классикалық моделі бірнеше фактордың күшті қысымымен негізгі англо-протестанттық бірегейлік әлсіреген тұста сыр беруі айқын дәлел бола алады. Бұл қандай факторлар? Олар: Латын Аме­рикасы мен Азиядан жаппай көшу, мәдени әралуандықтың кеңінен таралуы, нәсіл, этнос және жыныстық белгілер ұғым­да­рына негізделген топтық бірегейліктің ор­нығуы, диаспоралардың, космополитизм мен элитаның трансұлттық өзіндік біре­гейлігінің күшеюі.
Осылайша, дәстүрлі америкалық біре­гей­лік кейінгі сегіз-тоғыз жылда айтар­лық­тай дағдарысқа тап болды. Таразының бір ба­сында «Black Lives Matter» ұранымен жап­пай наразылықтарға ұласқан нәсілдік дағдарыс тұр. Ал оның екінші басына АҚШ-тың ішкі және сыртқы парадиг­масының түбегейлі өзгерісі орналасқан. Осының нәтижесінде «Make America Great Again» деген ұранды ту еткен Дональд Трамп АҚШ-тың 47-ші Президенті болып сайланғаны мәлім. Кейінгі жылдары №1 әлемдік держава Американы ұлы ел еткен ұлттық біре­гейліктің тамырына оралу үшін жасаған BLM-нен MAGA-ға дейінгі бұл күрт бетбұрыс осы материалдық емес категория­ның әлем тағдырындағы шешуші мәнін көр­сетеді.
Осыдан келіп шығатын қорытынды: әрбір мемлекет үшін алдымен – ұлттық бірегейлік, содан кейін ғана – экономика мен саясат. ХХІ ғасырдағы кез келген елдің мемлекеттік басымдықтар үштігінің орнын осылай айқындауға болады. Меніңше, бұл артық айтқандық емес.
Сондықтан 2022 жылғы бетбұрыс кезеңінен бастап, Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев Жаңа Қазақстан құру туралы бастама көтеріп, өзінің реформалық күн тәртібіне ұлттық бірлік мәселесін қос­ты. Сондай-ақ Президентіміз: «Біз «Түрлі көз­қарас, біртұтас ұлт» қағидатын берік ұстануымыз керек» деп, оған еліміздің бар­лық азаматы үшін ортақ бірегейлік құн­дылығы тұрғысынан назар аударды. Мем­ле­кет басшысы осылайша ұлттың жаңа са­па­сын және барша азаматқа ортақ құнды­лық­тарды қалыптастыру жолында бәрімізді ұлттық бірегейлікті нығайтуға шақырып отыр.

👆Заместитель директора ТРК Президента РК Аскар Джалдинов спросил Президента России Владимира Путина о том, как стимулировать дальнейшее развитие торгово-экономических связей, особенно на фоне глобальных вызовов.

• Вы знаете, у нас с Казахстаном особые отношения, это очевидно, все хорошо понимают, это у нас союзнические отношения в самом прямом смысле этого слова. Ну и наша история, нахождение, пребывание в составе единого государства, огромное количество связей на межличностном, гуманитарном уровне между людьми, это имеет огромное значение. Казахстан является и членом в ОДКБ нашей оборонительной структуры, и членом экономического объединения, мы сотрудничаем с Казахстаном и в рамках ШОС и других организаций.

@kazinform_news

ℹ️Отвечая на вопрос заместителя директора ТРК Президента РК Аскара Джалдинова, Президент России Владимир Путин отметил, что между Россией и Казахстаном самая протяженная в мире сухопутная граница.

• Это тоже кое-что значит. Это имеет для нас значение. Мы будем развивать отношения и в этой связи тоже. Поэтому хочу ещё раз подчеркнуть, Казахстан для нас безусловно одно из самых близких нам государств. Это наш союзник. Я не вижу никаких осложняющих моментов в развитии наших отношений, вообще никаких, – сказал Президент России

Он также добавил, что страны намерены искать новые направления взаимодействия.

• Вы наверняка знаете, мы регулярно встречаемся и с Касым-Жомартом Кемелевичем. Он к нам приезжает. Я езжу в Казахстан с большим удовольствием. По линии Правительства, по линии Министерства иностранных дел постоянно в нон-стоп режиме идут консультации и взаимодействия, – сообщил он.

@kazinform_news

В Казахстане продолжается работа по возвращению незаконно выведенных активов. По поручению Президента Касым-Жомарта Токаева эти средства направляются на строительство и модернизацию сотен социальных объектов по всей стране.

Фокус – на социально-значимую инфраструктуру

Возвращаемые средства поступают в специальный государственный фонд (СГФ), образованный при Министерстве финансов.

✔️На данный момент одобрено финансирование 406 проектов на общую сумму 318 млрд тенге. Из них уже реализуется 333 проекта, включая 9 объектов в сфере образования, 3 сооружения в сфере спорта, 162 проекта в сфере здравоохранения, 159 – в сфере водоснабжения.

🔺Все проекты реализуются в рамках поручения Главы государства по развитию социально-значимой инфраструктуры. Объекты образования способствуют повышению доступности качественного обучения. Спортивные сооружения нацелены на развитие массового спорта и формирование здорового образа жизни.

🔸Медицинские учреждения создаются в рамках программы “Модернизация сельского здравоохранения” для обеспечения медицинской помощи в отдаленных населенных пунктах. Строительство водопроводных сетей соответствует стратегической цели – обеспечить все города и села страны чистой питьевой водой до 2025 года на 100%, что является важным шагом к улучшению качества жизни населения.

Новые объекты: где раньше не было – строят

📌 В регионах активно продолжается строительство учреждений образования, спортивных комплексов, объектов здравоохранения и водоснабжения за счет возвращенных активов.

▫️В Астане идет возведение нового стадиона им. К. Мунайтпасова взамен старого. Спортивное сооружение закрытого типа рассчитано на 3598 посадочных мест, включая места для маломобильных граждан. Строительство осуществляется в соответствии с международными стандартами UEFA.

▫️В Алматы на возвращенные активы реализуется 9 проектов по строительству системы водоснабжения.

▫️Для воспитанников комплекса «Сайрамская вспомогательная школа-интернат-колледж» в г. Шымкенте на возвращенные активы построят общежитие на 300 мест.

▫️Масштабный проект на возвращенные активы реализуется в Восточно-Казахстанской области. По поручению Главы государства из СГФ выделены средства на завершение строительства Центра гематологии. В медицинском учреждении запланированы 2 корпуса: стационар на 148 мест и гостиница для пациентов клиники на 24 койки.

В главном здании современным медицинским оборудованием будут оснащены лаборатории, отделения лучевой диагностики, кардиологии, кардиохирургии, гематологии, трансплантации костного мозга и сложной соматики. Новый Центр позволит обеспечить пациентам доступ к передовым методам лечения и реабилитации.

Кроме того, в регионе на возвращенные активы реализуется еще 8 проектов, 2 из которых в сфере здравоохранения и 6 водоснабжения.

▫️В Северо-Казахстанской области сегодня реализуются проекты, направленные на улучшение водоснабжения региона. За счет средств СГФ идет реконструкция Соколовского, Булаевского и Пресновского групповых водопроводов, а также строительство новых водоводов и отводов к сельским населенным пунктам Айыртауского района и Шал Акына, подключенным к Кокшетаускому групповому водопроводу.

▫️В Карагандинской области планируется возведение в 7 районах 51 объекта здравоохранения – врачебные амбулатории, а также фельдшерско-акушерские и медицинские пункты.

▫️В Акмолинской области реализуются 38 проектов в сфере здравоохранения, водоснабжения и спорта. За счет возвращенных активов открыли два медицинских объекта. В селе Арнасай Аршалынского района появилась врачебная амбулатория, которая будет обслуживать свыше 2 тыс. человек, а в Алтынды Буландынского района построили фельдшерско-акушерский пункт. На своевременную медпомощь смогут рассчитывать жители трех населенных пунктов с численностью свыше 1 тыс. граждан.

📱 @KZgovernment